لزوم تهیه یک نقشه راه و برنامه راهبردی برای نمایه سازی نشریات زبان فارسی در پایگاه های استنادی اسکوپوس و آی.اس.آی

۱۸ اسفند ۱۴۰۰ | ۱۳:۵۲ کد : ۱۷۷۶ اخبار برگزیده اخبار و رویداد ها
تعداد بازدید:۷۳۸

به گزارش  روابط عمومی و همکاری های علمی بین المللی موسسه استنادی علوم و پایش علم و فناوری (ISC)، دکتر محمدجواد دهقانی ریاست ISC در شانزدهمین گردهمایی بین المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی در دانشگاه بیرجند سخنرانی کردند.

سخنرانی دکتر دهقانی با عنوان "امکان سنجی ارتقای جایگاه بین المللی زبان فارسی به منزله زبان علم: ضرورت تدوین نقشه راه و برنامه عملیاتی" در تاریخ 19 اسفند 1400 ایراد شد.

وی در این سخنرانی به سند راهبردی زبان و ادبیات فارسی اشاره کرد و گفت: تأکید بر نگارش مقالات علمی تخصصی به زبان روان فارسی، تقویت استفاده از زبان فارسی در حوزه های تخصصی علوم با تأکید بر معادل سازی مفهومى برای اصطلاحات تخصصی و ترویج آنها در مجامع علمى و تلاش براى تبدیل زبان فارسى به زبان علم و همچنین تقویت زبان فارسی علمی به منظور دستیابی به قابلیت های زبان فارسی در حوزه های تخصصی و کارکرد آن به مثابه زبان علم از جمله مواردی هست که باید به آنها توجه شود.

وی در ادامه گفت: بسط و تعمیق قلمرو گسترش ادبیات فارسی در خارج از کشور، افزایش نفوذ زبان فارسی در حوزه های برون مرزی و محافل علمی و ادبی و همچنین ارتقای جایگاه زبان فارسی در فضای مجازی از موضوعاتی هستند که باید برای آنها جهت ارتقای زبان فارسی برنامه ریزی شود.

دهقانی گفت: در همین راستا، موسسه استنادی علوم و پایش علم و فناوری (ISC) نمایه سازی مجلات فارسی زبان در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام  و همچنین نمایه سازی و رتبه بندی نشریات علمی فارسی زبان را در برنامه های خود دارد که به نوبه خود به رویت پذیری زبان فارسی در مجامع علمی بین المللی کمک فراوانی می کند.

وی در ادامه گفت:  نشریات علمی به 63 زبان مختلف در  پایگاه استنادی اسکوپوس نمایه می شوند. تحقیقات نشان می‌دهند که هرچه رویت پذیری محتوای این نشریات بعد از نمایه شدن در پایگاه های استنادی افزایش می یابد، بیشتر مورد استفاده قرار می گیرند و همچنین درخواست برای انتشار مقاله در آنها زیادتر می شود.

رییس ISC در ادامه گفت: در حالیکه سهم ایران از کل مقالات اسکوپوس حدود 1% است، سهم مقالات زبان فارسی حدود 0.02% است. این وضعیت در خصوص سهم نشریات ایران در پایگاه های استنادی نیز صادق است یعنی اینکه سهم ایران از نشریات پایگاه های استنادی با سهم کشور از تولید علم دنیا و جمعیت‌مان همخوانی ندارند. تعداد نشریات بین المللی یکی از شاخص ها مورد تاکید در نقشه جامع علمی کشور نیز می باشد. از سوی دیگر در این نقشه ترویج زبان فارسی به عنوان زبان علم بین الملل به عنوان یکی از اهداف کشور برشمرده شده است. منطبق با سامانه نشریات علمی جهان اسلام تعداد مجلات ایران به زبان فارسی 1214 مورد است و تعداد نشریات انگلیسی ایران 481 مورد ذکر شده است . اگر نشریات عربی را نیز به این تعداد اضافه کنیم 1705 نشریه علمی معتبر در ایران منتشر می‌شود که هدفشان ترویج علم است. از این تعداد نشریه حدود 10% آنها در پایگاه های اسکوپوس و آی.اس.آی نمایه می‌شوند.

دهقانی افزود: سهم زبان های غیرانگلیسی از مدارک نمایه شده در اسکوپوس مرتباً در حال کاهش است، تنها نشریات اسپانیایی و روسی استثنا هستند. نشریات غیرانگلیسی زبان به رشته خاصی منحصر نشده و توزیع موضوعی آنها در همه رشته‌ها، اما با نسبت‌های مختلف وجود دارد. بیشترین تعداد نشریات غیرانگلیسی در پایگاه های استنادی مربوط به علوم اجتماعی و انسانی هستند، اما سهم ایران بسیار ناچیز است. بنابراین تحول و بین‌المللی سازی علوم اجتماعی و انسانی به عنوان یکی از سیاست های نظام آموزش عالی کشور ضروری است.

وی ادامه داد: نمایه سازی نشریات در نمایه های بین المللی از نگاه سیاستگذاران علم از اهمیت برخوردار است. هر چند سهم زبان فارسی به عنوان زبان علم و همچنین تعداد نشریات نمایه شده کشور در نمایه های استنادی بین المللی در طی سال های اخیر افزایش یافته است، اما مقایسه تعداد نشریات نمایه شده در سطح بین المللی با آنچه نمایه نشده است، نشان می دهد که غالب این نشریات فقط در پایگاه های ملی نمایه و عرضه می گردند.

رییس  ISCگفت: نمایه سازی نشریات در پایگاه های بین المللی و بویژه پایگاه های استنادی احتمال بازدید از نشریه و محتوای آن را افزایش می دهد شاید به این علت که محققین بیشتری با نشریه آشنا می‌شوند و بدنبال انتشار مقاله در آن نشریه بر می‌آیند. به همین ترتیب، احتمال استناد به نشریه بدنبال استفاده بیشتر از محتوای آن نیز افزایش خواهد یافت.

وی ادامه داد: بررسی اسکوپوس در سال 2018 نشان می‌دهد که سهم مقالات فارسی به 0.05% افزایش یافته است که در مقایسه با سهم مقالات منتشر شده به زبان انگلیسی که 93% است بسیار اندک می باشد. سهم زبان فارسی در سال 2010 حدود 0.02% بود و سهم زبان انگلیسی در همین سال 89% بوده است. در مقابل سهم زبان چینی از مقالات اسکوپوس در سال 2018 نزدیک به 3% است.

لزوم تهیه یک نقشه راه و برنامه راهبردی برای نمایه سازی نشریات زبان فارسی در پایگاه های استنادی اسکوپوس و آی.اس.آی

 

وی ادامه داد: علاوه بر کمیت، کیفیت یا همان اثرگذاری علمی نشریات کشور نیز نیازمند ارتقا است. به عنوان مثال، براساس شاخص‌های کیفی اعم از تعداد استناد، متوسط استناد نرمال شده، سهم مقالات پراستناد، درصد مقالات استناد شده و نسبت استناد به مقاله، نشریات فارسی زبان حتی در مقایسه با زبان های مورد بررسی نیاز به بهبود دارند.

وی گفت: نویسندگان مقالات در مجلات فارسی زبان عمدتاً به ایران محدود می شوند و بر خلاف سایر کشورها نقش ناشران خصوصی در انتشار این دسته از نشریات ناچیز است که یعنی ناشران خصوصی نقش مهمی در انتشار مجلات در زبان های مورد بررسی را ایفا کرده‌اند، این در حالی است که نشریات فارسی زبان عمدتاً توسط ناشران دانشگاهی منتشر می‌شوند.

وی افزود: دسترسی باز به مقالات نشریات فارسی زبان حتی در مقایسه زبان های غیرانگلیسی نیز کمتر است. همانگونه که می دانیم، دسترسی باز رویت پذیری را افزایش داده و میزان استفاده از علم را بالاتر می برد که با شناختی که از نشریات کشور داریم این می تواند یک ایراد ساختاری باشد زیرا دسترسی به محتوای بسیاری از نشریات کشور به صورت باز امکان پذیر است.

دهقانی ادامه داد:  مقالاتی که با مشارکت بین الملل منتشر شده‌اند در تمامی زبان ها بیشتر از سایر مقالات مورد استناد قرار گرفته‌اند، اما سهم این دسته از مدارک در زبان فارسی حتی نسبت به سایر زبان ها اندک است. سهم مقالات با حمایت مالی در زبان انگلیسی از تمامی زبان های مورد بررسی بیشتر است، اما سهم این دسته از مقالات در زبان فارسی کمتر از سایر زبان ها می باشد. تاکید اصلی در مجلات فارسی برروی نوع مدرک Article است. در مجلات انگلیسی زبان و سایر زبان ها توزیع متوازان‌تری از مدارک مشاهده می‌شود. به عبارت دیگر، هر چند بویژه در سال های اخیر تعداد مدارک فارسی در اسکوپوس افزایش یافته است، اما این مدارک بر حسب بیشتر شاخص‌های علم سنجی از اثرگذاری بالائی برخوردار نیستند که نیاز به سیاستگذاری و آموزش در جهت بهبود دارند.

وی ادامه داد: افزایش کیفیت نشریات به سادگی ممکن نیست، زیرا رقبا حداقل در یکصد سال گذشته در این حوزه فعال بوده‌اند و بنابراین نزدیک شدن به آنها کار ساده‌ای نیست. از همین رو یک برنامه راهبردی امکان حرکت هدفمند در مسیر پیش رو را فراهم می آورد که علاوه بر افزایش تعداد مجلات به افزایش کیفیت آنها نیز می‌انجامد. یک برنامه راهبردی با در نظر گرفتن ساختارها و رقبا، بدنبال تحلیل نقاط قوت و ضعف، فرصت و تهدیدهای پیش رو و ارائه برنامه های کوتاه مدت و بلندمدت برای حضور قوی‌تر نشریات کشور در عرضه‌های بین‌المللی می‌باشد.

رییس ISC در پایان سخنرانی گفت: ثبت و نشر یافته های علمی از رسالت های اصلی نشریات علمی است و نمایه شدن در پایگاه های بین المللی ابزاری مهم برای دستیابی به این رسالت است. با این وجود از یک سو، سهم نشریات نمایه شده در این پایگاه ها  از کل نشریات علمی دنیا و همچنین  از کل نشریات علمی کشور، از سهم جمهوری اسلامی ایران از تولید دنیا بسیار کمتر است. از سوی دیگر، مرجعیت علمی در جهان اولین بند از سیاست های کلان علم و فناوری ابلاغی توسط مقام معظم رهبری است.

وی افزود: نمایه سازی نشریات علمی در پایگاه های استنادی بین المللی بویژه نشریاتی که به زبان فارسی منتشر می شوند یکی از سیاست های کلان کشور است. هرچند بیشترین تعداد نشریات کشور در حوزه علوم اجتماعی و انسانی است، اما این نشریات سهم اندکی از نشریات بین المللی نمایه شده در پایگاه های استنادی دارند. طرح تحول علوم انسانی و بین المللی سازی آن یکی از راهبردهای آموزش عالی بوده و ضروری است به این امر توجه ویژه شود.

دهقانی گفت: هر چند در سال های اخیر تعداد نشریات و  مدارک به زبان فارسی در پایگاه بین المللی  اسکوپوس افزایش یافته است، اما این مدارک بر حسب بیشتر شاخص‌های علم سنجی از اثرگذاری بالائی برخوردار نیستند که نیاز به سیاستگذاری و آموزش دارند.

 وی افزود: علاوه بر نقش نشریات در ترویج زبان فارسی در نمایه های بین المللی، توجه و تاکید به سایر بسترها از جمله همایش ها، کتب و گزارش های علمی و ... در سطوح بین المللی اهمیت ویژه داشته و این امر در تهیه نقشه راه لازم است مورد نظر قرار گیرد.

کلید واژه ها: نمایه ­سازی اسکوپوس ISI